Kroon op de Schepping; humanisme op dood spoor?

2010… Het jaar van Darwin is voorbij. Het jaar waarin de strijd geleverd moest worden tegen het neo-creationisme. We werden er aan herinnerd dat dankzij mensen als Darwin (en Pasteur, en Mendel, en Hennig) de Mens niet de kroon op Gods schepping is. Zo heeft voortschrijdend inzicht in de evolutie bijvoorbeeld de klassieke taxonomie langzaam aan vervangen door de cladistiek. Taxonomie is eeuwenlang de hobby geweest om soorten in hokjes in te delen volgens eigen logica en associaties. Zo hebben onze voorouders de homo sapiens een aparte plaats gegeven in de evolutie (toen nog schepping geheten): namelijk de 1e plaats. Daarnaast (of liever: daaronder) had je dan nog “de planten” en “de dieren”, elk weer onderverdeeld in groepen van soorten die gelijkenissen vertoonde (alles met vleugels is een vogel, alles wat zwemt is een vis). Elke soort had zijn eigen ontstaansgeschiedenis: krokodillen kwamen voort uit rottende boomstammen, muizen uit oud hooi, bladluis uit dauw, en “de Mens” uit het Paradijs.

Hoewel het idee van evolutie (bijv. dat “de Mens” afstamt van de apen) enigszins ingang heeft gevonden, wordt er doorgaans nog gesproken in termen van “de Mens” t.o.v. “de dieren”, alsof alle dieren meer met elkaar gemeenschappelijk zouden hebben dan met “de Mens”. Deze laatste zou zich onderscheiden van “de dieren” qua intelligentie, gevoel, en belangrijker: moraliteit. Dit zou ons tot kroon op de schepping maken (ongeveer zoals de aarde het middelpunt van het heelal was, tot Copernicus en Galilei). Maar ondanks dat het idee dat wij afstammen van apen enigzins geaccepteerd is, blijft het idee van “de Mens als kroon op de schepping en middelpunt van het universum” hardnekkig voortleven in de beleving van velen onder ons. Even bijspijkeren dus:

Wij stammen niet zozeer “af” van de apen, wij ZIJN apen; net zoals dat wij zoogdieren zijn, en gewerfelden. En als apen behoren wij tot de smalneusapen, net als de makaken, bavianen, meerkatten, en bladapen. Kortom: wij zijn maar een soort (homo sapiens), die deel uitmaakt van het geslacht homo, dat deel uitmaakt van de stam hominini, die deel uitmaakt van de familie hominidae, die deel uitmaakt van de orde primaten, die deel uitmaakt van de klasse zoogdieren, die deel uitmaakt van de (sub)stam gewerfelden, die deel uitmaakt van het rijk der dieren, dat deel uitmaakt van het domein eukaryoten (net als de planten).

Deze (amper 150 jaar oude) inzichten aangaande “de plaats van de mens” in “de schepping” heeft niet alleen gevolgen voor het christelijke (en andere religieuze) wereldbeeld(en), maar ook voor het humanistische. Ook het humanisme heeft de mens altijd een speciale plaats in het universum toegekend. De mens zou, anders dan de dieren, een rationeel wezen zijn, een moraal kennen, en verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor zijn daden. Ik denk dat als wij onszelf en ons gedrag beter willen begrijpen, het geen kwaad kan om soms wat “verder uit te zoomen”, wat meer afstand te nemen. Helaas worden wetenschapstakken als sociobiologie en genetica nog steeds (ook door humanisten) geassocieerd met “het recht van de sterkste” en eugenetica. Meer nog dan de elementaire-deeltjes-fysica (Bohr, Einstein) geassocieerd wordt met Hiroshima, blijft er een wantrouwen bestaan tegen leden van onze soort die zich bezig houden met genetica en evolutie. En nou vraag ik me af: is dat vanwege de recente geschiedenis (waarin sociaal-darwinisme gebaseerd was op het on-darwinistische idee van “recht van de sterkste”), of is het omdat de christelijke cq. humanistische mens huivert zijn status van rationeel, moreel, en verantwoordelijk wezen op te moeten geven?

Nu is een te verwachten tegenwerping dat het een natuurlijke neiging is om jezelf en de jouwen (dorps-, land- of soortgenoten) centraal te stellen. Maar humanisten (en veel christenen) willen zich wel onderscheiden van bijvoorbeeld nationalisten, racisten, etc. Terwijl die zich ook beroepen op het feit dat het natuurlijk is om met je eigen “soort” (ras- of landgenoten) je eigen leven in je eigen cultuur en habitat te leiden. En ook religies als het hindusime of het judaisme beschouwen hun geloof als behorend bij hun cultuur en gepast voor hun volk: Indiërs resp. joden. Nationalisten, nationaal-socialisten, fascisten, racisten, hindustanen en joden zijn in die zin niet evangelistisch, menen niet dat hun normen en waarden universeel zijn. Christenen, moslims, socialisten, humanisten en democraten geloven dat doorgaans wel.

Waar ik specifiek op doel is dat het humansime “de mens” centraal stelt als een abstracte categorie: alle mensen maken er gelijkelijk deel van uit, en de rest van de natuur niet. Dit is vaak aangegrepen door “volkse” denkers als Heidegger, maar ook door ecologisch humanisten als bijv. Wouter Achterberg en Marcel Wissenburg. Van de laatste citeer ik uit zijn artikel Ecologie en hedendaags humanisme:

“Het humanisme is noodzakelijkerwijs een normatief denken. Modernistische humanisten karakteriseren het als een levensbeschouwing (een missie voor het menselijk leven) […], waarin de mens de maat van alle dingen is […] in vrijheid geboren en tot autonomie bestemd. Postmodernere humanisten zijn misschien bescheidener door te benadrukken dat de mens als norm voor alle dingen zelf een sociale constructie is, een product van normen met een disciplinerende werking […]. Voor elke humanist is de mens echter iets anders dan de natuur […] In het humanisme als perspectief op moraal heeft de natuur een dienende rol: ze maakt het ons mogelijk de mens te situeren. De relatie tussen mens en natuur lijkt er steeds een te moeten zijn van een (relatief) dikke-ik versus zielloze, willoze wildernis. Het humanisme is […] de verheffing van de mens […] Aan het milieu, dat wil zeggen de natuur in haar rol van onze maakbare en bruikbare omgeving, onttrekken we alle grondstoffen waarmee de goederen en instrumenten worden gemaakt om in onze meest noodzakelijke levensbehoeften te voorzien. Het milieu is, met andere woorden, een randvoorwaarde van de randvoorwaarden van een menswaardig bestaan – mijlen verwijderd van de grote humanistische vragen rond zin en waardigheid. […] De natuur geeft niet, het milieu wordt genomen – het humanistische dikke-ik met zijn consumentenmentaliteit slaat weer toe.”

Zonder het humanistisch project te diskwalificeren, denk ik wel dat het humanisme hierover bij zichzelf te rade moet gaan. Er is vandaag de dag een groeiend sentiment dat vaak wordt weggezet als “extreem-rechts” vanwege een nationaal-socialistische denktrant, maar wat op sommige punten ook links te noemen is: verwerping van liberalisme, kapitalisme en globalisering, en nadruk op kleinschaligheid, lokaliteit, binding met de natuur en de “eigen grond”, etc. (Sommigen hechten er zelfs belang aan te geloven dat Hitler een vegetariër was). Hoe gaan de humanisten (liberalen en socialisten) zichzelf (her)definiëren t.o.v. deze nieuwe tendensen in deze “post-moderne” tijden?

evolution

Advertisements

2 Responses to “Kroon op de Schepping; humanisme op dood spoor?”

  1. ijamecono Says:

    Als we aannemen dat God wel bestaat, dan is dat een niet te bevatten, in andere dimensies opererende macht, wiens wegen ondoorgrondelijk (niet te begrijpen, niet wetenschappelijk te verklaren, niet logisch) zijn. In dat geval schiet jouw (en Darwin’s) wetenschappelijke onderbouwing om Z’n bestaan te ontkennen, hoe verdomd logisch die ook klinkt, te kort. De methode om vanuit een wetenschappelijke benadering Z’n bestaan te ontkennen is dan bij voorbaat een foute benadering, omdat die altijd binnen het logische kader van menselijke en aardse dimensies zit. Een kader dat niet strookt met de (voor ons niet te bevatten) logica van een evt. God die daar dus buiten cq boven staat en die daarom niet binnen onze wetenschappelijke dimensies te ontkennen of erkennen is. Alleen als je bereid bent om onlogische elementen in je verhaal toe te laten heb je een kans om een antwoord te krijgen op de vraag aller vragen, maar dat is iets waar geen enkele wetenschapper aan wil.
    Kortom, bij de conclusie in je eerste zinnen zijn wat mij (iemand die het heil in de Bestaat God?-vraag niet meer ziet) betreft vraagtekens te zetten.

  2. Mirrormundo Says:

    ga naar de INHOUDSOPGAVE

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: