Links, 2, 3, 4! Links, 2, 3, 4! Who’s afraid of…

Volgens Theodor Adorno hebben de 1e en 2e Wereldoorlog het denken onmogelijk gemaakt. Hij bedoelde daarmee dat het humanistisch project failliet was, dat de inflatie die de alle verstand te bovengaande barbaarsheden van beide oorlogen de Verlichtingsidealen ontkracht, verkracht, en waardeloos gemaakt hebben. Ik ben het met z’n redenering niet helemaal eens, maar wel met de stelling: “de 1e en 2e Wereldoorlog hebben het denken onmogelijk gemaakt.” Wat ik bedoel is dat we niet meer in staat lijken om politieke discussies (bijv. over het Midden-Oosten of de PVV) te voeren zonder aan WO2 of het fascisme te refereren. Bepaalde symbolen (de swastika) en woorden (jood) blijven op z’n zachtst gezegd zó beladen, dat het verstandiger is ze überhaupt niet te gebruiken (tenzij je je tegenstander in discrediet wilt brengen), en er ook niet mee geassocieerd te worden. Want 1+1 is al snel 2…

Ook de politieke termen links en rechts zijn aan deze denk-val onderhevig. Het links-rechts-denken houdt ons al een halve eeuw te lang in haar geep, en maakt het open denken en spreken over tal van zaken schier onmogelijk. Deze tweedeling (links/rechts) draagt niet veel meer bij aan de discussies over hedendaagse problemen; behalve dan dat links het altijd meent op te nemen voor de zwakkere (het slachtoffer), en rechts de rol heeft de status quo van de macht (rijkeren) te verdedigen. Vandaag de dag hebben we meer betekenis-dimensies nodig om de multi-dimensionale problematiek van onze tijd recht te doen.

De links-rechts-dichotomie was duidelijk in tijden dat een arm proletariaat streed voor rechten en emancipatie, tegen een rijke elite. In de tijd van Marx tot Nieuwenhuis/Drees was de elite (de macht, status quo) rechts en het volk (het slachtoffer) links. Links was progressief (de toekomst wees in de richting van een christelijke belofte: “de deemoedigen/armen zullen de aarde beërven”), rechts was conservatief (verdedigede de status quo).

De jaren ’60 generatie heeft de rollen omgedraaid. Het rechtse gedachtengoed werd na WO2 als elitair (recht van de sterkste) en dictatoriaal gelinkt (getagd) aan het fascisme, nationaal-socialisme en de naam Hitler. Door te verwijzen naar WO2 kreeg links een stok om rechts mee te slaan; links was niet meer het domein van alleen het proletariaat, maar van iedereen die links zag als bevrijdingsideologie van alle vormen van machtsmisbruik. Deze stok bleven ze bij zich dragen, ook toen Mao’s en Stalin’s daden even monsterlijk bleken als die van Hitler. Zelfs na de val van de muur bleven T-shirts met CCCP (in ons Latijns alfabet SSSR) en buttons met Lenin lange tijd cool. De swastika daarentegen is sinds WO2 uit den boze, ook al is het een symbool dat in vele culturen stond (en in hinduïsme en buddhisme staat) voor het positieve en rechtvaardige in het leven. Deze scheve hypocrysie is waar Bolkestein eind jaren ’90 naar verwees in het publieke debat dat ontstond n.a.v. zijn boek Onverwerkt Verleden.

Na de val van het communisme (wat ook gevolgen had voor de socialistische ideologie) bleef er geen politieke ideologie over, naast het a-politieke liberalisme. Dit laatste concludeerde triomfantelijk: “zie je wel: de staat kan het niet, laat het over aan de markt; laissez faire!” De geliberaliseerde markt ging gepaard met de digitale revolutie en een enorme spurt van globalisering. De economie, politiek en cultuur zijn in 20 jaar tijd hun bescherming van de grenzen en muren, die het tijdperk van de koude oorlog kenmerkten, kwijt geraakt. De wereld is daardoor onderworpen aan een opeenvolging van technologische en economische revoluties, terwijl Marx’s “proletariaat” met lede ogen toeziet hoe alle ideologische zekerheden verloren gaan.

In het post-Pim-tijdperk (“de kogel kwam van links”) zijn de rollen wederom omgedraaid: rechts is gerehabiliteerd, maar is wel het domein van wat vroeger proletariaat heette. De revolutionaire onderklasse is vandaag de dag reactionair. De media en “haagse“politiek (uitgesloten Wilders en Verdonk) worden nu gezien als “linkse elite” op het pluche dat pro-globalisering en pro-Europa is. “Het Volk” (Wilders-aanhang) wordt door deze elite gezien, en ziet zichzelf ook, als rechts. Maar behalve rechts zijn degenen die niet participeren in deze ontwikkeling (qua ideologie zowel als materieel) eigenlijk vooral conservatief; men zoekt houvast aan iets dat voorbij lijkt. Het populisme speelt hier op in en voedt deze sentimenten.

Dus populisme gaat niet zozeer over links/rechts in termen van welvaartsverdeling, maar over elite vs. volk. In de Westerse wereld van vandaag is macht niet meer synoniem met inkomen, maar met opleiding. Vandaar dat de PvdA en de SP zoveel stemmen verloren aan de PVV; deze stemmers verlieten het kamp dat voor hen was ingericht: het kamp voor het proletariaat. Dus wat betekenen links en rechts anno 2010? Zijn Wilders-sympathisanten “rechts“, of misschien meer “volks“? En wat is dat dan? Wilders heeft het ons nog niet verteld, behalve dan in negatieven: anti-elite, anti-pluche, anti-intellectueel, anti-buitenlanders, anti-globalisering en anti- Europa.

Voor meer opheldering daarom even terug naar het punt in de geschiedenis voordat de elite “links”, en rechts “verdacht” werd: het Interbellum en de periode 1933-1945. Wat was er aan de hand in Duitsland in die periode? De Duitsers waren pas in 1871 verenigd tot één Rijk, en hadden nog geen solide culturele/ideologische basis. Nietzsche sprak al over het spastische benadrukken van de Duitse identiteit door de Duitsers, die er z.i. niet was. Dit zoeken naar identiteit (tesamen met andere oorzaken) leidde tot WO1. Tijdens het Interbellum (vernedering door het buitenland door het Verdrag van Versailles) sublimeerde het slachtoffergevoel van de Duitsers in onderlinge solidariteit, en er was een man die deze solidariteit en het zoeken naar de Duitse identiteit vorm kon geven in een nationalistisch socialisme.

Dat socialisme ging niet over welvaartsverdeling, maar over het Duitse volk vs. de niet-Duitsers (de joden & de geallieerden alias entente). Dus een populistisch-nationalistische beweging, met “Het Volk” als mascotte, en met niet-Duitse elementen en de intellectuelen die hen steunden als vijand; het aanwijzen van een vijand is altijd zeer doeltreffend in het creeëren van een identiteit en mobiliseren van een groep). Is dat rechts? Of socialisme? Volgens welke definitie dan wel? Wat er tijdens de Kristalnacht in nazi-Duitsland gebeurde is vergelijkbaar met wat er tijdens de Culturele Revolutie in communistisch China gebeurde, en heeft m.i. niets met links of rechts te maken, maar vooral met een tirannie van de collectiviteit. Zoek de verschillen met Wilders’ aanhang nu. Vooruit, ik heb er 2 gevonden: Wilders is pro-Israël en liberaal, daar waar neo-nazi’s anti-Israël en anti-liberaal zijn. Maar laten we er een rijzende ster, die met Wilders moet gaan concurreren, naast zetten: Constant Kusters van de NVU. Die is anti-Israël, en anti-liberaal, maar deelt verder veel sympathiën met Wilders. Dat verklaart misschien ook waarom Wilders zo populair is: hij maakt zich niet schuldig aan uitspraken waar zijn achterban aanstoot aan zou kunnen nemen (werk en joden zijn sinds de wederopbouw heilig).

Deze tendensen in het nieuwe millenium zijn niet te vangen in termen van links vs. rechts, maar gaan over een open vs. gesloten samenleving. Karl Popper nam het op voor de open society, en gebruikte daarvoor zijn argumentatie gebaseerd op het falsificatie-beginsel: Voortgang in de wetenschap is niet gebaat bij een zelf-ingenomen theorie met voorbeelden die die theorie steunen, maar bij een bescheiden theorie die ruimte open laat voor de mogelijkheid om aan te tonen dat die (heersende) theorie onvolledig, of onjuist is, en er andere denkbeelden mogelijk zijn. Dit paste hij toe op de samenleving als geheel: we moeten niet streven naar een deugden-samenleving die op alle fronten over de inhoud waakt (zoals China in de periode 1966-1976), maar naar handhaving van enkele basis-spelregels (randvoorwaarden) die dynamiek en verandering toestaan.

Dus wat herdenken we nou eigenlijk op 4-5 mei: “Hitler was fout”? Of “de Duitsers waren als volk fout”? Of “de Hutu’s en de Serviërs waren ook fout”? Of valt er iets fundamentelers te leren? Nou, misschien dat niet éen persoon, partij of volk een patent heeft op “het kwaad“, maar dat fascistische tendensen altijd en overal kunnen opduiken, omdat het inherent deel uitmaakt van ons politieke gedrag als sociale wezens. Maar vooral zouden we moeten leren dat het staven van argumenten door te verwijzen naar WO2 of Hitler elke zinvolle discussie onmogelijk maakt. In 2007 stelde Wilders de Koran gelijk aan Mein Kampf, en pleitte ervoor dat de Koran verboden wordt en het gebruik ervan in moskeeën en in huis strafbaar wordt gesteld. Daarop werd Wilders in een lesboek uit 2008 (uitg. De Dag van de Democratie) in één adem genoemd met Mein Kampf: “De film Fitna van Geert Wilders of het boek Mein Kampf van Adolf Hitler, zijn gebaseerd op eenzijdige denkbeelden.”

M.i. is de links-rechts terminologie, daar waar het niet alleen gaat over welvaartsverdeling, zo gecontamineerd, dat het non-begrippen zijn geworden. En die associaties met het nazisme blijven leven doordat ze gevoed worden door een denken dat gecontamineerd is met deze associaties. Het gaat er niet om dat je geen onderbouwde vergelijkingen zou mogen maken met Mein Kampf of het fascisme, maar dat suggestieve verdachtmakingen in die trant het denken onmogelijk maken. Dat demonstrerende Palestijnen of recalcitrante Marrokaanse jongeren anti-semitisme wordt verweten getuigd van het feit hoe WO2 ons denken heeft aangetast: Semieten zijn mensen wiens moedertaal behoort tot een familie van talen (en culturen), waar behalve het Hebreeuws, ook het Arabisch, Aramees, Maltees, Ethiopisch, Eritrees, en diverse uitgestorven talen (en culturen) deel van uitmaken!

China 2008, Lanzhou
Lanzhou, China, 2008 © mirrormundo

Advertisements

2 Responses to “Links, 2, 3, 4! Links, 2, 3, 4! Who’s afraid of…”

  1. Djoerd Says:

    We kunnen ook een marketingbureau in de arm nemen om de links-rechts, progressief-conservatief indeling voor ons in een nieuw jasje te steken:

    http://www.motivaction.nl/159/Segmentatie/Mentality_tm/Mentality_tm/d:140/Sociale-Milieus/

  2. Mirrormundo Says:

    ga naar de INHOUDSOPGAVE

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: