Terug naar de essentie; radicalisering vs. extremisme

Sommige woorden worden in de media zo steevast in combinatie met bepaalde andere (bijvoeglijke naam)woorden gebruikt, dat het lijkt alsof ze bij elkaar horen. Zo komt het woord moslim zo vaak voor in combinatie met extremisme of fundamentalisme of radicaal, dat je je zou gaan afvragen of het geen tautologie is om extremistische moslims te zeggen, net als nat water. Daarbij komt dat deze combinaties van begrippen exclusief is: als we iets willen zeggen over uitwassen binnen een ander geloof, dan worden daar andere woorden voor gebruikt. Zogenaamde Pro-Life activisten die artsen vermoorden vanwege het uitvoeren van abortussen heten gewoon conservatieve christenen, niet fundamentalistisch of extremistisch. Zo dienen woorden als extremistisch en radicaal dus een specifiek doel: de lezer/kijker te doordringen van het feit dat we het over de vijand hebben. Dit selectieve geassocieer leidt tot de gedachte: Radicaal is niet oké, toch?

Voor een antwoord hierop is de eerste vraag: wat is extremistisch? Extreem betekent “uiterst(e)”. Dit kan betrekking hebben op de twee polen op een as (links-rechts), schaal (temperatuur) spectrum (licht), maar ook op lichaamsdelen (handen, voeten, neus), etc. Extreem veronderstelt dus een centrum of midden, en het is het midden dat bepaalt wat de extremen zijn. Zo ook in de politiek. De toevoeging -isme of -istisch verwijst naar een ideologie of stroming, zoals in humanisme of socialisme. Extremisme zou dan dus een ideologie zijn die gelooft in het uiterste; een rare kwalificatie, die natuurlijk niet aangehangen wordt door de personen in kwestie, maar opgeplakt door anderen, die zichzelf als het redelijke midden beschouwen. Zogeheten moslim-extremisten en rechts-extremisten vinden zichzelf vast niet zo extreem.

De tweede vraag is: zijn radicaal en extremistisch synoniem? Radicaal komt van het Grieks en Latijn voor wortel (radices / radix), en heeft connotaties met oorspronkelijk, authentiek, integer, recht, zuiver, puriteins, back to the roots, terug naar de essentie, etc. Het ligt qua betekenis dus dichter in de buurt van principieel of fundamenteel, dan van extreem (of extremistisch). D66 is (of was) radicaal democratisch (democratisering van het politieke stelsel was hun voornaamste speerpunt), maar toch niet extreem te noemen. Sommigen hebben een radicale opvatting over vrijheid van meningsuiting (dat het onder alle omstandigheden moet gelden voor alle mogelijke meningen), maar dat maakt hen nog niet extremistisch. N.B: er is een fundamenteel verschil tussen het verdedigen van het recht op vrijheid van meningsuiting, en het verdedigen van een bepaalde mening.

Het is vaak geopperd dat het probleem met de islam, en dan met name de radicalisering ervan, zou zijn dat het te conservatief is. Er zou een emancipatorische en reformatorische beweging nodig zijn, zoals Luther, Calvijn en Erasmus geïnstigeerd hebben in katholiek Europa. Nu moet gezegd worden dat de islam vanaf haar ontstaan al een protestantser karakter heeft dan het katholicisme: het monotheïsme is strikter (geen 3-eenheid, geen heiligen), geen afbeeldingen van god en zijn schepping, Jezus en Mohammed zijn profeten (mensen) en niet de zoon van god, soberheid is een deugd, er is geen sprake van een centrale hiërarchische kerk (als het Vaticaan) en bijbehorende clerus (paus, bisschoppen, kardinalen) die de gehele geloofsgemeenschap representeert, en de wet dient in gebaseerd te zijn op de rechtvaardige religieuze moraal en niet op een compromis voortkomend uit een strijd tussen partijen die hun belangen behartigd willen zien. Maar afgezien hiervan:

De moslimwereld maakt al een reformatie door, en de belangrijkste hervormers zijn Ibn Wahab en Said Qutb, de grondleggers van het hedendaagse islamitische fundamentalisme. Net als de volgelingen van Luther en Calvijn, wijzen de islamitische hervormers de interpretaties van voorafgaande generaties aan schriftgeleerden af in ruil voor het woord van Allah, te vinden door het rechtstreeks bestuderen van de Koran.

Samuel Huntington (Clash of Civilizations, 1993) maakte een provocerende vergelijking tussen de Reformatie in de zestiende eeuw en de hervormende rol die de islam op het westerse moderniteitbegrip zou gaan hebben. De opkomst van de islam en de machtsovername van Khomeini in 1979 vormde een eerste symptoom van een mondiaal transformatieproces, dat meer met een crisis van de westerse moderniteit dan met de islam zelf van doen had. De val van het Oostblok en de moderne export van vrijheid, kapitalisme en democratie heeft een gedespiritualiseerd universum opgeleverd van moreel relativisme en extreem consumentisme. Achteraf bezien duidde de nieuwe hang naar spiritualiteit die in de islam tot uiting kwam niet op een vlucht uit de wereld, maar op een diepgevoelde behoefte om een onrechtvaardige wereld radicaal te veranderen.

Daarbij komt dat, behalve de economische en culturele invloed van het westen, vooral ook de opportunistische politieke en militaire invloed van de V.S. op het wereldtoneel veel niet-westerse landen een doorn in het oog is. Wie steunde de totalitaire sjah van Iran? Wie steunde Sadam Hussain toen de sjah onttroond was? Wie steunde de Mujahideen in Afghanistan, en liet ze na de oorlog tegen de Russen aan hun lot over? Wie bombardeerde en bezette Afghanistan toen de Mujahideen zich (onder een nieuwe naam) tegen de V.S. hadden gekeerd? Wie bombardeerde en bezette Irak onder valse voorwendselen en zonder VN-mandaat? Wie steunt de ondemocratische Saudische monarchie? Wie steunt Israel door dik en dun, ook al lappen ze alle VN-resoluties aan hun laars? Wie heeft kernwapens, en staat sommige landen toe deze ook te hebben, maar verbiedt andere landen deze te ontwikkelen? Wie heeft er militaire bases over de hele wereld, waaronder in veel Islamitische landen? De V.S. worden door velen gezien als een vijandelijke staat, met een verdorven ideologie die ze exporteren over de hele wereld, en die corruptie dictatoriale regimes steunt uit louter eigenbelang. Ook buiten de moslim-wereld leven deze sympathieën: ik heb in Zuid-Amerika diverse malen bussen zien rijden met een Bin Laden-sticker.

Radicalisering binnen de islam is een reactie op de destabilisering die de mondiale revolutionaire ontwikkelingen de afgelopen decennia teweeg heeft gebracht, alsook de hegemonie van het Westen en de aanwezigheid van Amerikaanse troepen op islamitisch grondgebied. (Voor een kijkje achter de schermen in de wereld van de Taliban zie de documentaire van Frontline op Youtube). Beeldende verhalen van dergelijke reacties kennen we ook uit de geschiedenis van het christendom: bijv. Jezus die de handelaren uit de tempel verjaagt (Mattheüs 21:12-16), Martin Luther die zijn 95 stellingen op de deuren van de kerk in Wittenberg spijkert in 1517, en de Beeldenstorm van 1566. Luther bekritiseerde de mafia-praktijken van de Roomse kerk (afkopen van zonden). In zijn boek “De Babylonische Gijzeling van de Kerk” maakt hij de vergelijking tussen de Roomse kerk en de verdorvenheid van het Babylonische rijk, dat staat voor hoerigheid, overspeligheid en zonde. Dit beeld van Babylon wordt in bepaalde christelijke stromingen (rastafari) toegepast op het beeld van de westerse, blanke, expansionistische, kapitalistische maatschappij. Marx gaf uiting aan deze angst in zijn Communistisch Manifest:

“De heersende ideologie is altijd de ideologie van de heersende klasse geweest. De moderne maatschappij heeft de klassentegenstellingen niet opgeheven, zij heeft slechts nieuwe klassen in plaats van de oude gesteld: die van loonarbeid en kapitaal. In dezelfde mate waarin het kapitaal zich ontwikkelt, ontwikkelt zich een klasse van moderne arbeiders, die alleen kunnen leven als zij arbeid vinden, en die alleen arbeid vinden als hun arbeid het kapitaal vermeerdert. In haar behoefte aan steeds meer afzet voor producten, jaagt het kapitaal over de gehele aardbol. Overal moet zij zich binnendringen, en overal dwingt zij een zogenaamde nieuwe beschaving af: de beschaving van de vrije markt. Zo schept het kapitaal zich een wereld naar haar eigen beeld.”

Het gaat hier dus om ideologieën die opriepen tot bezinning, en verzet tegen aardse verlokkingen, de gecorrumpeerde macht van de status quo en de verloedering van de moraal. Een heilige strijd dus tegen hypocrisie, opportunisme, stuurloosheid en corruptie in zowel de maatschappij als het individu, en tegen de verwording, verwatering en verloochening van een oorspronkelijke essentie of doel (of dat nou het Koninkrijk Gods heette of de klassenloze maatschappij). Ten grondslag aan deze heilige strijd (Jihad) ligt het geloof in de maakbaarheid van de samenleving: in het modelleren van de maatschappij naar een rechtvaardig en moreel juist plan.

Vreemd genoeg omarmt het door en door (protestants)-christelijke Amerika wèl de aardse verlokkingen, en is men daar niet bang voor ongebreideld kapitalisme, maar juist voor regulering en overheidsbemoeienis. Freedom & democracy, oftewel consument en burger, zijn er vrijwel synoniem. In Europa (m.u.v. Italië) zien we de markt over het algemeen nog steeds meer als middel dan als doel, en ongebreideld kapitalisme zelfs als een mogelijke bedreiging voor de democratie.* Het concept burger staat hier altijd nog hoger aangeschreven dan consument. In het islamitische wereldbeeld vormen zowel liberalisme als democratie een bedreiging voor een rechtvaardige en morele samenleving. Democratie accepteert het compromis tussen de partijen, ongeacht de uitkomst (als het maar werkt), en het marktdenken hanteert het criterium: als het maar verkoopt. Beide werken zo willekeur, opportunisme en hypocrisie in de hand. De religieuze moraal is er superieur aan concepten als burgerschap en consumentisme.

Terugkomend op de stelling dat de islam een transformatie zou moeten ondergaan in de trant van een reformatie zoals die in Europa heeft plaatsgehad: Wij beschouwen de Reformatie als het begin van een reeks emancipatorische bewegingen die geleid hebben tot een democratische samenleving. Maar is dat wel terecht? Zijn er geen andere factoren die hier een belangrijkere invloed op gehad hebben, zoals technologische innovatie (boekdrukkunst, industriële revolutie) en economische ontwikkeling? Als maatschappelijke ontwikkelingen (voortgedreven door technologische innovaties en/of veranderende politieke of economische verhoudingen) zich in een stroomversnelling bevinden en instabiliteit veroorzaken, zullen er pogingen gedaan worden om controle te (her)krijgen op de samenleving. Vaak gebeurt dit aan de hand van een manifest of puntenprogramma waarin een visie, en de belangrijkste doelen en waarden geformuleerd staan; soms door daarbij terug te grijpen op een verondersteld verleden (de tijd dat alles nog koek en ei was), soms door te wijzen naar een utopische toekomst. De Reformatie, de Renaissance, de Verlichting en het socialisme zijn allemaal radicale stromingen die zich teweer stelden tegen een (als zodanig ervaren) maatschappelijke verloedering, verwording en teloorgang van een rechtvaardige en morele samenleving.

Dus: moeten we Luther en Calvijn bewieroken als progressieve pioniers van de Verlichting, of eerder als radicale en reactionaire fundamentalisten? En moeten we Marx en Engels zien als de pioniers van de sociaal-democratie, of als vaders van een repressieve maatschappijvorm (stalinisme)? Mijn stelling is: als beide. We moeten ons realiseren dat het gevaar van radicale ideeën altijd is dat ze niet helemaal van deze wereld zijn (maar van de wereld van ideeën en principes), en daardoor ook niet altijd even goed direct toepasbaar zijn. Maar ook moeten we ons realiseren dat het gevaar van het gebrek aan radicale ideeën leidt tot een visieloze maatschappij gebaseerd op willekeur, opportunisme, en hypocrisie, waarin de dingen gaan zoals ze gaan, en er geen plaats is voor kritiek en radicale bezinning op hoe burgers zouden willen dat de dingen gaan; een Berlusconiaanse maatschappij zeg maar.

Wat zegt dit over de Nederlandse politiek? Populistische partijen als de PVV en TON doen zich ook voor als revolutionairen (tegen het pluche), maar het ontbreekt ze aan visie en inhoud, en zijn daarom niet radicaal, maar reactionair: ze reageren vooral. Opportunistisch en fantasieloos scanderen ze hun agendapunten over wat er niet deugt, maar duurzame oplossingen die als basis voor beleid kunnen dienen worden niet geopperd. Wilders zou misschien een manifest aan de deuren van de Linkse Kerk moeten hangen waarin hij zijn visie uit de doeken doet. Echter, het verbieden van `kopvodden´, het laten patrouilleren van stadscommando’s, en het door de knie schieten van allochtone hooligans is wel extreem, maar volstaat niet als visie. Maar je kunt van populisten ook niet verwachten dat ze radicaal zijn: afhankelijk als ze zijn van de opinie van hun verwende en ongeduldige achterban moeten ze a la minuut kunnen inspelen op die markt en de waan van de dag. Bijkomend probleem is echter dat andere partijen zich (wellicht mede uit een eigen gebrek aan visie) gedwongen voelen om in dit populisme mee te gaan (als het niet verkoopt lig je uit de markt). Maar toch zouden veel kiezers het op prijs stellen als politieke partijen radicaler (niet extremer) zouden zijn; d.w.z. duidelijker de essentie van hun programma en hun visie uitdragen, en zich daarmee duidelijker profileren. Het reageren op de waan van de dag (inspelen op de markt), en het aftroeven van de concurrent (onder het mom van: als het maar werkt), wekt bij de kiezer valse verwachtingen, en uiteindelijk cynisme op.

* In zijn boek Jihad versus McWorld stelt Benjamin Barber dat zowel het ongebreidelde kapitalisme als fundamentalistische ideologieën een bedreiging vormen voor de democratie en de open samenleving. Een andere aanrader over dit onderwerp, waarin juist het (neo)liberalisme wordt verdedigd is The Lexus and the Olive Tree van Thomas Friedman.

Rome, april 2005
Rome, Italy, 2005 © mirrormundo

Advertisements

One Response to “Terug naar de essentie; radicalisering vs. extremisme”

  1. Mirrormundo Says:

    ga naar de INHOUDSOPGAVE

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: